شهر الكترونيكي، شهروند الكترونيكي
 
 گرد آورنده: فرح نجفي جيلاني

  عصر مجازي

  در شروع هزاره سوم، مي توان فن آوري اطلاعات و ارتباطات را به عنوان اصلي ترين محور تحول و توسعه بيان كرد كه دستاوردهاي ناشي از آن در زندگي مردم تأثير فراواني داشته است. رشد فن آوري اطلاعات و ارتباطات و افزايش كاربرد آن در جهان، بشر را به سمت موج چهارم يا عصر مجازي حركت داده است. عصر مجازي، عصريست كه كليه امور در آن به صورت مجازي يا الكترونيكي به انجام مي رسد. كشورهاي پيشرفته در چند دهه گذشته در خصوص گسترش كاربرد فن آوري اطلاعات و ارتباطات و به كارگيري آن جهت پيوستن به عصر مجازي، فعاليتهاي گوناگوني را انجام داده اند و تا حدود 60 درصد امور داخلي خود را به كمك فن آوري اطلاعات به صورت مجازي به انجام مي رسانند.

  پيشرفت جهان در30 سال گذشته نشان مي دهد كه سرمايه هاي غير ملموس 90 درصد از سرمايه هاي مردم جهان را تشكيل مي دهند. در حالي كه هزينه مربوط به فعاليت هاي فيزيكي مانند ساخت و ساز، صنعت، كاغذ، حمل و نقل در حال افزايش است، هزينه مربوط به رايانه و اطلاعات و ارتباطات به سرعت رو به كاهش است و اين نشان دهنده رشد فن آوري اطلاعات و ميل به سمت جامعه اطلاعاتي است. گردش اطلاعات، شريان اصلي حيات در جامعه الكترونيكي است و عملاً اطلاعات نوعي كالا محسوب مي شود.

  شهر الكترونيكي
 

  بر اساس استاندارد، شهروندان الكترونيك كسي است كه از حداقل دانش لازم درباره مفاهيم پايه فناوري اطلاعات و ارتباطات برخوردار است. توانايي برقراري ارتباط با اينترنت و ارسال و دريافت پيام هاي الكترونيكي از طريق پست الكترونيك را دارد و همچنين اطلاعات، خدمات، كالاها و نرم افزارهاي مورد نياز خود را از طريق اينترنت جستجو مي‌كند. به همين خاطر ايجاد زيرساخت مناسب براي دسترسي همگان به منابع اطلاعاتي و به خصوص اينترنت، امكان ارايه خدمات و گسترده به صورت الكترونيكي به مردم و مهارت لازم براي استفاده از اين زير ساختها كه همان شهروند الكترونيكي است، ضرورتي انكارناپذير به نظر مي‌رسد.

  در فضاي مجازي بسياري از فعاليت‌هاي اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و حتي سياسي شكل جديدي به خود مي گيرد.

  شهر الكترونيكي عبارت است شهري كه اداره امور شهروندان شامل خدمات و سرويسهاي دولتي و سازمانهاي بخش خصوصي به صورت بر خط و شبانه روزي، در هفت روز هفته با كيفيت و ضريب ايمني بالا با استفاده از ابزارهاي فناوري اطلاعات و ارتباطات و كاربردهاي ان انجام مي‌شود. به عبارت ديگر مي‌توان گفت در شهر الكترونيكي تمام خدمات مورد نياز ساكنان از طريق شبكه‌هاي اطلاع‌رساني تامين مي‌شود. در اين شهر الكترونيكي ادارات ديجيتالي جايگزين ادارات فيزيكي مي‌شوند و سازمان‌ها و دستگاه‌هايي همچون شهرداري، حمل و نقل عمومي، سازمان آب منطقه‌اي و ... بيشتر خدمات خود را به صورت مجازي به مشتركين و مشتريان خود ارايه مي‌دهند. اين شهر از بستر پيشرفته مخابراتي برخوردار است، به صورتي كه مي‌توان از طريق رايانه با خانه‌ها، مدارس، ادارت و غيره ارتباط برقرار كرد. شهر الكترونيكي واقعيتي است كه بر اساس نياز جاي خود را باز مي‌كند.

  شهر الكترونيكي، در يك ديدگاه كلي ميتواند از سه مولفه اصلي دولت الكترونيك، سازمان الكترونيك و خدمات الكترونيك تشكيل شود. هر كدام از اين مولفه ها به بخشي از حوزه هاي درفعاليتهاي شهر الكترونيكي مربوط مي‌شود.

  • دولت الكترونيكي فعاليت هايي را توصيف مي‌كند كه مستقيم با فرايندها و تصميم‌گيري‌هاي دولتي مرتبط است.
  • سازمان الكترونيكي فعاليت‌هاي سازمان‌ها و شركت‌هاي يك شهر را در برمي‌گيرد و فرايندهاي موجود در آنها را توصيف مي‌كند.
  • خدمات الكترونيكي شامل كليه خدمات شهري است كه شهر الكترونيكي در اختيار شهروندان قرار مي‌دهد و تعاملات شهروندان را با شهر الكترونيك نمايان ميكند. البته اين مولفه‌ها بخش هاي مستقل و جدا از هم نيستند و با هم ارتباط دارند.

  امروزه بسياري از شهرها، شهر الكترونيكي شده‌اند و تعاملات در آنها از طريق شبكه‌ها صورت مي‌گيرند. اينترنت به عنوان يكي از مهم ترين فاكتورهاي رشد شهرهاي الكترونيك، در حال گسترشس و نفوذ در زندگي مردم عادي است. رشد اينترنت در دنيا روندي صعودي دارد. البته شيب اين رشد در مناطق مختلف دنيا متفاوت است. آفريقا و آسيا در حال حاضر بيشترين شيب را دارند.

  شهروند الكترونيكي

 

  در جامعه اطلاعاتي كه متشكل از شهر الكترونيكي و شهروند الكترونيكي است، سرويس هايي مانند بانكداري الكترونيكي، تجارت الكترونيكي، پول الكترونيكي و غيره hارائه خواهد شد. لازمه بسترسازي جهت پياده سازي شهر الكترونيكي، پياده سازي سرويس هاي مناسب و از همه مهمتر تربيت شهروند الكترونيكي است.

  بر اساس استاندارد، شهروند الكترونيكي كسي است كه از حداقل دانش لازم درباره مفاهيم پايه فناوري اطلاعات و ارتباطات برخوردار است، توانايي برقراري ارتباط با اينترنت و ارسال و دريافت پيام از طريق پست الكترونيكي را دارد و همچنين مي تواند اطلاعات، خدمات، كالاها و نرم‌افزارهاي مورد نياز خود را از طريق اينترنت به دست آورد. چنين فردي بايد نسبت به تامين امنيت شخصي و خانوادگي در برابر آسيب هاي اينترنتي آگاهي داشته و بتواند امور مختلف زندگي خود را تا حد امكان از طريق شبكه‌هاي ينترنتي انجام دهد. به بيان ديگر، شهروند الكترونيكي كسي است كه از توانايي لازم براي كار با رايانه برخوردار باشد و بتواند از اينترنت براي انجام سريع‌تر و موثرتر امور روزمره زندگي از قبيل برقراري ارتباط با ديگران، خريد و فروش، تعملات بانكي، استخدام، مسافرت، تفريح، سرگرمي، درمان و ... استفاده كند. بنابراين تمام كساني كه مي‌خواهند در عصر مجازي زندگي موفقي داشته باشند نيازمند فراگيري مهارتهاي اوليه فناوري اطلاعات هستند.

 

  براي تربيت شهروند الكترونيكي، بايد مردم با كاربرد فن آوري اطلاعات و سرويس هاي الكترونيكي آشنا شوند. اعتمادسازي گام اول در آموزش شهروند الكترونيكي است. در حال حاضر مي توان بزرگترين دليل ضعف اين گونه سرويس ها را عدم زيرساخت ارتباطي مناسب در كشور نام برد.در اين ميان سازمان هاي الكترونيكي كه وظيفه خدمت رساني به شهروندان را دارد، بايد بتوانند خدمات خود را از طريق بستر الكترونيكي به شهروندان ارايه دهند. نكته مهمي كه بايد به آن توجه كرد، فراهم كردن زمينه مناسب براي استفاده بهينه مردم از اين خدمات است.

  نمونه فعاليت‌ها درشهر الكترونيكي

  بسياري از فعاليت‌هايي كه در شهر عادي صورت مي‌پذيرد، قابليت اجرا به صورت الكترونيكي را دارد. شايد بتوان گفت اين مجموعه فعاليت‌ها در شهرهاي الكترونيكي به صورت راحت‌تري اجرا مي‌شود. بعضي از اين فعاليت ها عبارتند از:

  1. فعاليت‌هاي اداري: مثل ثبت اسناد و املاك، درخواست پاسپورت.
  2. فعاليت‌هاي بانكي: مثل پرداخت قبوض، برداشت پول از حساب، انتقال پول و غيره.
  3. فعاليت‌هاي تفريحي: مثل بازي‌هاي رايانه‌اي، بازديد از موزه‌ها و پاركها،
  4. كسب اطلاعات: اخبار، روزنامه، نشريات، وضعيت آب و هوا، ترافيك شهري، ساعات پرواز هواپيماهاو...
  5. فعاليت‌ها تجاري: مثل خريد و فروش كالا، موسيقي، فيلم و مواد غذايي.
  6. فعاليت‌هاي علمي: تحقيق در مورد پروژه‌ها، يافتن مقاله، دسترسي به منابع معتبر، كتابخانه‌ها و كتاب و تاليفات جديد.
  7. فعاليت‌هاي آموزشي: مدرسه، دانشگاه، و ساير آموزشگاه‌ها.
  8. فعاليت‌هاي سياسي: شركت در انتخابات، اعلام نظر به مجلس و بخش‌هايي سياسي ديگر.
  9. فعاليتهاي مسافرتي: رزرو بليط سفر، رزرو هتل و كرايه كردن اتومبيل.
  10. كاريابي و درخواست كار: آگاهي از فرصت‌هاي شغلي، پركردن فرم درخواست كار، ارسال و دريافت نتيجه.
  11. فعاليت‌هاي درماني: مراجعه به پزشك، دريافت دستورالعمل‌هاي بهداشتي و اطلاع از تازه‌هاي پزشكي.
  12. فعاليت‌هاي تصميم‌گيري: مناسب ترين مسير در شهر براي رسيدن به مقصد، مناسب ترين رستوران براي صرف غذا و ساير مناسب ترين ها

  براي نمونه چند مثال را بيان مي كنيم:

   فرض كنيد فردي به دنبال ساخت ساختمان و متقاضي دريافت مجوز از شهرداري است. پس از ورود به شبكه اطلاع رساني شهرداري، خدمات مورد نياز خود را به همراه مشخصات زمين تحت مالكيت و ساختمان دلخواه خود وارد شبكه مي‌كند، سپس شهرداري الكترونيكي بر اساس استاندارد موجود، ميزان مساحت قابل ساخت و طبقات ساختمان را به متقاضي بر اساس مجوز شهرداري به شبكه مهندسان مشاور و در نهايت فرد اعلام مي شود . متقاضي حتي قادر است طرح ارايه شده از سوي مهندس مشاور را به صورت سه بعدي روي صفحه نمايش رايانه خود مشاهده و اصلاحات دلخواه خود را اعلام كند. اين طرح پس از تاييد از سوي شهرداري الكتورنيكي و صدور مجوز با ورود به شبكه امور پيمان كاران و با انتخاب بهترين پيشنهاد از لحاظ قيمت به مرحله عقد قرار رسيده و سپس به اجرا درمي‌آيد. حتي گزارش كار از سوي پيمان كار به كارفرما نيز مي‌تواند از طريق شبكه صورت پذيرد. كل اين پروسه در شبكه هوشمند مي‌تواند در كمترين زمان به پايان رسد. در حالي كه در شرايط عادي اين مراحل به يك تا دو سال زمان نياز دارد.

   سيستم‌هاي حمل و نقل هوشمند (ITS) مجموعه‌اي از به كارگيري فناوري‌هاي به روز نظير دوربين ديجيتال و سيستم هاي موقعيت‌ياب ماهواره‌اي (GPS) است كه امروزه جايگزين سيستم هاي سنتي و دستي شده و راه‌كاري مناسب براي بهبود وضعيت ترافيك، افزايش ايمني، كاهش مصرف سوخت و كاهش آلودگي هواست. در شهرالكترونيكي، كنترل و برنامه‌ريزي چراغ‌هاي راهنمايي، روان سازي و بهينه سازي جريان ترافيك بر اساس حجم و ميزان تراكم خودروها كه توسط حسگرهايي كه در زير سطح جاده و يا در حواشي آن نصب شده اند، سنجيده شده براي پردازش و اخذ تصميم، توسط ابزارهاي ارتباطي نظير فيبر نوري يا به صورت بي سيم به مراكز كنترل ترافيك ارسال مي‌شود. در آن جا بر اساس اصول مديريت ترافيك و محاسبات فازبندي چراغ‌ها توسط نرم‌افزار مربوطه، زمان بهينه توقف پشت چراغ و حركت در شبكه معابر منطقه، پردازش شده و دستورات لازم به دستگاه‌هاي كنترل كننده چراغ‌ها ارسال مي‌شود. هم اكنون در سراسر دنيا استفاده از سيستم كنترل هوشمند چراغ‌هاي راهنمايي به عنوان ابزاري براي كاهش ميزان تاخير در شبكه راه هاي شهري به كار مي رود. در تهران چند سالي است كه عمليات نصب و راه اندازي سيستم هاي كنترل هوشمند چراغ‌هاي راهنمايي شروع شده و در حال حاضر بيش از 300 تقاطع مجهز به سيستم‌هاي هوشمند هستند.

  با استفاده از سيستم ناوبري هوشمند در شهر الكترونيكي، اطلاعات مكاني، مسير حركت، سرعت و موقعيت مربوط به وسايل نقليه از جمله وسايل نقليه عمومي، پليس، آتش نشاني، آمبولانس‌ها، اتوبوس‌ها و ديگر وسايل، قابل دريافت است. پس از انجام عمليات موقعيت يابي، اطلاعات دريافت شده روي نقشه‌هاي ديجيتالي ثبت مي‌شود. به اين ترتيب شخص و خودروي وي، صاحب شخصيت مكاني مي‌شوند. به اين ترتيب اگر تمام خودروها به سيستم موقعيت‌‌ياب مجهز شوند، در تمام طول مسير از قدرت تشخيص موقعيت جغرافيايي خود برخوردار خواهند بود و پليس نيز توان مديريت ترافيك را به راحتي در دست خواهد داشت. در چنين سيستمي احتمال بروز تصادف كمتر خواهد بود. با اين روش حوادث رانندگي تحت كنترل درآمده و حتي در صورت وقوع، روي مانيتور پليس ثبت مي‌شود. همين امر كار شركت‌هاي بيمه را سهل‌تر مي‌كند.

   در يك شهر الكترونيكي خدمات اورژانسي تا حد زيادي گسترش مي يابد. براي مثال فردي را در نظر بگيريد كه از يك طرف دچار عارضه قلبي ده و هر ثانيه براي او حكم مرگ و زندگي دارد و از طرف ديگر مركز اورژانس هم نمي‌تواند در مورد صحت تماس هاي تلفني اطمينان حاصل كند در اين شرايط سيستم هوشمند به مراكز اورژانش اين امكان را مي‌دهد كه به مجرد برقراري تماس تلفني ، محل سكونت تماس گيرنده و حتي نام مالك آن را روي مانيتور مراكز اورزانس حك شود. از سوي ديگر محل حادثه روي مانيتور آمبولانس قرار مي‌گيرد و سيستم اطلاع رساني جغرافيايي نيز مركز اورژانس اطلاع مي‌دهد كه نزديكترين آمبولانس به شخص حادثه‌ديده كدام است و كوتاه‌ترين مسير تا مقصد و نزديك‌ترين مركز فوريت‌هاي پزشكي و بيمارستان هم مشخص مي‌شود. با استفاده از اين سيستم، سرعت و موقعيت وسايل نقليه عمومي مانند آتش نشاني، آمبولانس‌ها، اتوبوس‌ها قابل دريافت است.

  مزاياي اقتصادي و فرهنگي شهر الكترونيكي

  • كاهش هزينه‌هاي تردد شهري
  • افزايش سرمايه‌گذاري در نتيجه گسترش ارتباطات جهاني
  • صرفه جويي در مصرف سوخت‌هاي محدود
  • تسهيل انجام امور اقتصادي به خاطر 24 ساعته بودن ارايه خدمات
  • كاهش زمان اتلاف شده شهروندان در ترافيك
  • عرضه بهتر خدمات
  • توزيع عادلانه‌تر امكانات
  • كاهش آلودگي محيط زيست
  • افزايش اشتغال و بهبودمديريت پايدار شهري

  مزاياي فرهنگي شهر الكترونيكي

  • اطلاع رساني سريع
  • انتشار نشريات الكترونيكي براي شهروندان
  • آموزش مجازي
  • ايجاد كتابخانه ديجيتالي
  • افزايش سواد رايانه اي
  • ايجاد جهاني نگري
  • افزايش رفاه و ارتقاي فرهنگ جامعه

  مهارت هاي استاندارد مورد نياز شهروند الكترونيكي

  تعامل شهروند الكترونيكي با شهر و دولت الكترونيكي در سطوح مختلفي امكان پذير است. منظور از مهارت‌هاي شهروند الكترونيكي، مهارت هاي پايه‌اي است كه براي برقراري ارتباط الكترونيكي صحيح و مؤثر به آنها نياز دارد.

  در زير مهارت هاي مورد نياز براي يك شهروند الكترونيكي بر مبناي استاندارد بنياد اروپايي گواهي كاربردي كامپيوتر ارايه مي‌شود:

  دانش و مهارت‌هاي رايانه‌اي پايه:

  • دانش و مهارتهاي كلي در باره رايانه، نرم افزارها و سخت افزارهاي آن
  • مهارت اداره پوشه‌ها و پرونده‌هاي رايانه اي و كاركردن در محيط ويندوز
  • مهارت ايجاد فايلهاي متني
  • مهارت كاوش در اينترنت و ارسال و دريافت نامه الكترونيكي

  دانش و مهارت جستجوي اطلاعات:

  • آگاهي افراد از تنوع گسترده اطلاعاتي كه از طريق شبكه اينترنت در حوزه‌هاي مختلف اعم از اخبار، خدمات دولتي، خدمات مسافرتي، خدمات آموزشي، خدمات بهداشتي و غيره در دسترس است.
  • توانايي جستجو در حجم عظيم اطلاعات موجود در اينترنت با كمك موتورهاي جستجوگر و كسب اطلاعات مورد نياز
  • آگاهي از خطراتي كه ممكن است استفاده از اينترنت به همراه داشته باشد، اعم از امنيت دسترسي، قابل اطمينان بودن اطلاعات، ويروسها و ... به منظور استفاده امن از اينترنت

  توانايي مشاركت الكترونيكي

  اين مهارت شهروند الكترونيكي را قادر مي سازد به شكل ايمن، فعاليت هاي روزمره خود را در دنياي مجازي انجام دهد. فعاليت هايي همچون خريد مايحتاج روزانه، خريد كتاب، پرداخت قبوض، انجام عمليات بانكي، برنامه‌ريزي، رزرو بليط و هتل، پر كردن فرم هاي آنلاين و ارسال درخواست اينترنتي را انجام دهد. همچنين مي تواند به عرضه اطلاعات مورد نظر خود از طريق اين بستر اقدام نمايد.

  مشكلات و راهكارهاي تحقق شهر الكترونيكي در ايران

  طبق آمار جهاني در سال 2007 بيشترين رشد فن آوري در منطقه خاورميانه بوده است و اين نشان مي دهد كه كشورهاي همسايه در حال برنامه ريزي گسترده جهت پيشبرد اهداف خود در راستاي فن آوري اطلاعات و ارتباطات هستند. در سال گذشته 46.9 درصد از كل درآمدهاي IT منطقه به كشور ابوظبي اختصاص داشته است. در حالي كه رشد فن آوري اطلاعات در ايران از رشد قابل قبولي برخوردار نبوده و لازم است با رفع مشكلات در اين زمينه، به رشد مورد نظر دست يافت. برخي از علل عدم رشد را مي توان موارد زير دانست:

   فردگرايي، كه تأثير مهمي در عدم رشد فن آوري اطلاعات دارد. چرا كه پيشرفت در اين زمينه مستلزم كار گروهي است.
   شناخت ناكافي از فن آوري ها از جمله اينترنت، براي مثال 82 درصد از اينترنت را سايت هاي تجاري تشكيل داده اند ولي در ايران، از اين كاربرد اينترنت تنها استفاده اندكي مي شود.
   عدم وجود مرجع مستقل و مناسب در اين حوزه كه باعث شده است در مورد مسائل مربوط به فن آوري اطلاعات، مراجع مختلفي تصميم گيرنده باشند.
   عدم شناخت و اطلاعات كافي از كاربرد و تأثيرات فن آوري اطلاعات در امور مختلف و نحوه به كارگيري آنها در سطح جامعه

  براي رفع اين چالش ها و دستيابي به مزاياي شهر الكترونيكي راهكارهاي زير پيشنهاد مي شود:

   مديريت واحد:

  همان گونه كه عدم وجود مديريت واحد شهر، مشكلات فراواني ايجاد مي‌كند؛ در استقرار شهر الكترونيكي نيز تعدد مراجع تصميم‌سازي و تصميم‌گيري پيشرفت كار را با مشكل مواجه مي‌سازد.

   سرمايه‌گذاري مناسب :

  استقرار شهر الكترونيكي نياز به زيرساخت مناسب و به روز دارد. تهيه نرم‌افزارها و تجهيزات مورد نياز با توجه به پيشرفت‌هاي سريع در اين زمينه احتياج به سرمايه‌گذاري دولت و بخش خصوصي دارد. همچنين آموزش شهروندان با توجه به تغييرات سريع در فناوري اطلاعات امري هزينه بر است. البته بازگشت سرمايه در زمينه فناوري اطلاعات و ارتباطات نسبت به سرمايه‌گذاري در صنايع ديگر سريعتر است.

   دسترسي گسترده به اينترنت پر سرعت و رفع شكاف ديجيتالي:

  در ايران، گرچه ضريب نفوذ اينترنت از رشد خوبي برخوردار بوده، اما براي استقرار شهر الكترونيكي كافي نيست و بايد با سياست‌گذاري و برنامه‌ريزي به موقع و به كارگيري زيرساخت هاي مناسب در اين زمينه، شكاف ديجيتالي موجود را كاهش داد.

   آموزش:

  فناوري اطلاعات و ارتباطات، بسيار سريع پيشرفت مي‌كند. ورود نرم‌افزار و تجهيزات رايانه‌اي جديد، تجهيزات گذشته را از رده خارج مي‌سازد. بنابراين براي استفاده ار روشهاي نوين بايد آموزش به صورت امري هميشگي نگريسته شود كه شامل آموزش شهروندان، كاركنان، كارشناسان رشته‌هاي شكاف مختلف فناوري اطلاعات و مديران مي‌شود.

   توجه به مسايل فرهنگي و اجتماعي:

  شهر الكترونيكي، درموارد زيادي فرهنگ جامعه غربي را در جامعه تزريق مي‌كند. براي موفقيت در استقرار شهر الكترونيكي از يك سو و حفظ ارزش هاي ايراني و اسلامي از سوي ديگر، لازم است با برنامه ريزي دقيق و همه جانبه، ضمن مقابله با آثار سوء وارد شده، به معرفي و اشاعه فرهنگ ملي ، مذهبي كشورمان با استفاده از اين بستر مناسب توجه كنيم.
  

  منبع :ماهنامه پردازشگر، ماهنامه فناوري اطلاعات

  
  
back
طراحي شده توسط مرکز خدمات کامپيوتري دفتر برنامه ريزي و تاليف کتب درسي